Tekereza umusirikare warasezerewe burundu, akirukanwa mu Ngabo z’u Rwanda (RDF) nyuma yo gufungwa inshuro eshatu mu gihe yari mu ngabo. Umwuga we wari urangiye, ndetse n’Inzozi ze za Pansiyo zari zirangiriye aho. Mu yandi mategeko ya gisirikare henshi ku isi, ibyo byari kuba birangiriye aho.
Ariko, hakurikijwe amategeko mashya y’imyitwarire yashyizweho kandi yatangiye gukurikizwa kuri uyu wa Kane, uwo musirikare ashobora kuzagaruka mu Ngabo z’u Rwanda umunsi umwe.
Mu ngingo imwe idasanzwe cyane mu mategeko ya gisirikare muri Afurika, amategeko mashya y’u Rwanda atanga inzira yemewe yo gusubizwa mu kazi ku basirikare birukanwe — amahirwe ya kabiri atandukanye n’imiterere isanzwe ikakaye y’amategeko ya gisirikare ahandi.
Icyakora, iri teka rya Minisitiri rigizwe n’ingingo 79 rinagura ububasha bwo kugenzura imyitwarire n’imyizerere y’abasirikare mu buryo bugaragara, harimo no kubuza mu buryo bweruye “ibikorwa by’ubupfumu,” bishyizwe ku rutonde rumwe nko gutoroka, kwanga kumvira, n’ibindi.
Aya mategeko yatangajwe mu igazeti ya Leta ku wa 2 Mata 2026, asimbura ayari amaze imyaka 14 yashyizweho mu 2012.
Aya mabwiriza mashya agaragaza ko ingabo z’u Rwanda — zimaze igihe ari inkingi y’umutekano w’igihugu — na zo zirimo kuvugururwa mu buryo bwagutse, bushimangira kugenzura ariko bunatanga amahirwe yo kwisubiraho.
Ikidasanzwe mu Mategeko ya Gisirikare
Hakurikijwe Ingingo ya 75 y’aya mategeko mashya, abasirikare birukanwe bari mu byiciro bibiri bashobora gusaba gusubizwa mu kazi. Harimo abirukanwe nyuma yo guhanishwa igifungo cy’iminsi 30 inshuro eshatu mu myaka itatu ikurikirana bashobora gusaba gusubizwa mu kazi nyuma y’imyaka ibiri.
Abirukanwe kubera amakosa akomeye cyane — arimo gufata ku ngufu, gusambanya abana, ubujura bukoresheje intwaro, kunyereza umutungo, gucuruza ibiyobyabwenge, n’ibindi bibangamira umutekano w’igihugu — bashobora gusaba gusubizwa mu kazi nyuma y’imyaka itanu.
Ubusabe bukorwa mu nyandiko bugashyikirizwa Umugaba Mukuru w’Ingabo, kandi bugomba kuba buherekejwe n’icyemezo cy’imyitwarire myiza gitangwa n’ubuyobozi bw’Akagari aho uwo wahoze ari umusirikare atuye. Umugaba Mukuru w’Ingabo ni we ufite ububasha bwa nyuma bwo kwemeza niba uwo muntu asubizwa mu kazi.
Ubushakashatsi bwerekana ko ingabo nyinshi ku isi zidafite gahunda isobanutse yo gusubiza mu kazi abasirikare birukanwe kubera amakosa. Iyo wirukanwe, biba birangiye burundu. Icyo u Rwanda rukora gisa n’uburyo bwo gusiba ibyaha mu mategeko asanzwe y’abasivili — kandi ni ibintu bidakunze kuboneka.
Ibi bigaragaza ko ubuyobozi bwa RDF bushobora kuba bwemera ko kwirukana burundu bishobora kuba bikabije mu bihe bimwe, kandi ko gutanga amahirwe yo kugaruka bishobora gufasha umuntu ku giti cye ndetse n’ikigo.
Binatanga impamvu ku basirikare birukanwe yo gukomeza imyitwarire myiza — ikurikiranwa n’inzego z’ibanze — bafite icyizere cyo kuzagaruka mu kazi.
Ubupfumu nk’Icyaha cy’Imyitwarire
Bitandukanye n’iri hame ryo gusubizwa mu kazi, aya mategeko mashya anagura uburyo imyitwarire ya gisirikare igenzurwa harimo n’imyizerere. Ingingo ya 8(o) ibuza mu buryo bweruye “ibikorwa by’ubupfumu” — bisobanurwa mu Kinyarwanda nko kuragura, kuraguza no kujya mu bapfumu. Ibi bishyizwe ku rutonde rumwe nko gusinda, imyitwarire mibi, gutinda, kwanga kumvira, n’ibikorwa by’ubucuruzi bibujijwe.
Amategeko ya gisirikare ku isi asanzwe yibanda ku myitwarire mu kazi, kubahiriza amategeko n’inzego z’ubuyobozi, n’imyitwarire idahesha ishema umusirikare. Kubuzwa ubupfumu mu buryo bweruye ntibikunze kuboneka.
Ibi bigaragaza ko hari impungenge zishingiye ku muco n’amategeko y’imbere mu gihugu. Leta igaragaza ko ibikorwa by’imyizerere ya gakondo bishobora kubangamira gahunda n’ituze — ndetse no mu ngabo.
Iteka ntirisobanura neza igikorwa cyafatwa nk’icyaha cy’ubupfumu, rikabisigira inzego zishinzwe imyitwarire ya gisirikare.
N’itegeko mpanabyaha ry’u Rwanda ririmo ingingo zijyanye n’ubupfumu, bigaragaza ko hari umuhate mugari wa Leta wo kugenzura ibi bikorwa.
Ibindi Byahindutse
Aya mategeko yo mu 2026 azana n’izindi mpinduka zikomeye.
Hakurikijwe Ingingo ya 61 na 62, icyemezo cyo kwirukana umusirikare kigomba kwemezwa bwa nyuma n’Umugaba w’Ikirenga w’Ingabo (Perezida wa Repubulika).
Icyo cyemezo kinyura mu nzego zitandukanye zirimo komite ya mbere, ubujurire, Inama Nkuru y’Ubuyobozi bwa RDF, na Minisitiri w’Ingabo mbere yo kugera kuri Perezida.
Abakozi b’abasivili bo muri Minisiteri y’Ingabo na RDF na bo bazajya bakorwaho iperereza n’inzego za gisirikare, nubwo ibihano bazahabwa bizakurikiza amategeko agenga abakozi ba Leta. Mu bindi bihugu, abasivili bakorera inzego z’ingabo bakurikiza amategeko atandukanye n’aya gisirikare.
Aya mategeko akurikizwa ku basirikare bari ku kazi n’abatari ku kazi, ndetse no mu gihugu no hanze yacyo. Ibi bivuze ko imyitwarire yabo no hanze y’akazi ndetse no mu mahanga igenzurwa n’amategeko ya gisirikare — bikaba bikomeye kurusha mu bihugu byinshi byo mu Burengerazuba.
Iteka risobanura “amakosa akomeye” nk’ikorwa iryo ari ryo ryose rishobora gutesha agaciro igihugu cyangwa Ingabo z’u Rwanda, bityo bigaha uburemere bukomeye ikibazo cy’isura y’igihugu.
Mu by’ukuri, ibi bishyira mu mategeko ko isura y’igihugu ari ingenzi mu myitwarire, bigaragaza ko hatitawe gusa ku bikorwa bikorwa, ahubwo hanitabwa ku buryo bigaragara n’uko byakirwa.
